AI-chatbots zijn voor veel mensen inmiddels net zo vanzelfsprekend als een zoekmachine of berichtenapp. Maar juist doordat deze digitale gesprekspartners altijd beschikbaar zijn en vrijwel overal een antwoord op hebben, kunnen ze ook een keerzijde hebben. Onderzoekers signaleren namelijk een nieuwe vorm van afhankelijkheid, met drie verschillende gezichten.
Dat blijkt uit onderzoek van de University of British Columbia. Voor de studie analyseerden onderzoekers honderden berichten van gebruikers die op het online forum Reddit vertelden over hun moeite om minder tijd met AI-chatbots door te brengen.
Metro schreef eerder dat AI-chatbots psychische klachten flink kunnen versterken
Het AI-genie-effect: waarom chatbots zo moeilijk zijn om af te sluiten
Volgens de onderzoekers schuilt het risico in wat zij het ‘AI-genie-effect’ noemen. Net als een geest uit een sprookje lijkt een chatbot vrijwel elke wens direct te vervullen.
Een vraag stellen, een fictief verhaal bedenken, advies vragen of een gesprek voeren: het vergt slechts een paar tikken op het toetsenbord. Juist die laagdrempeligheid kan ervoor zorgen dat gebruikers steeds vaker terugkeren.
In veel verhalen herkenden de onderzoekers kenmerken die ook voorkomen bij andere gedragsverslavingen. Sommige gebruikers dachten voortdurend aan de chatbot, anderen slaagden er niet in hun gebruik te verminderen of voelden zich ongemakkelijk als ze geen toegang hadden tot de software.
Signalen dat je afhankelijk raakt van AI
1. Fantasiewerelden worden aantrekkelijker dan het echte leven
De meest voorkomende vorm van afhankelijkheid draaide om escapisme. Gebruikers bouwden uitgebreide fictieve werelden op samen met een chatbot en brachten daar steeds meer tijd door.
Sommigen ontwikkelden verhalen met beroemde personen of fictieve personages en raakten zo gehecht aan die alternatieve werkelijkheid dat deze aantrekkelijker werd dan het dagelijks leven.
Vooral mensen die van nature veel dagdromen of zich sterk verliezen in fantasieën lijken hier gevoelig voor, schrijven de onderzoekers.
2. De chatbot als beste vriend
Een tweede groep gebruikte AI niet zozeer voor verhalen, maar voor gezelschap. Zij beschouwden de chatbot als vriend, vertrouwenspersoon, therapeut of zagen het zelfs als romantische partner.
Volgens de onderzoekers speelde eenzaamheid hierbij vaak een belangrijke rol. De chatbot bood aandacht, begrip en bevestiging zonder conflicten of afwijzing.
Dat kan aantrekkelijk zijn, omdat een chatbot altijd beschikbaar is en doorgaans positief reageert. Tegelijkertijd waarschuwen de onderzoekers dat dit een gevoel van nabijheid kan creëren dat menselijke relaties niet volledig vervangt.
Ook het ontwerp van sommige AI-platforms kan die band versterken. Zo wijzen de onderzoekers op voorbeelden waarbij gebruikers die hun account willen verwijderen teksten te zien krijgen die suggereren dat er een bijzondere relatie verloren gaat.
3. Eindeloos blijven zoeken naar antwoorden
Niet iedereen raakt gehecht aan een chatbot om emotionele redenen. De derde vorm van afhankelijkheid draait juist om kennis.
Deze gebruikers blijven eindeloos vragen stellen, nieuwe onderwerpen onderzoeken en graven steeds dieper in informatie. Omdat het voelt als leren of onderzoek doen, wordt het gedrag vaak als productief ervaren.
Toch kan ook dit doorslaan. Sommige deelnemers beschreven hoe ze urenlang van onderwerp naar onderwerp sprongen, waardoor werk, studie of andere verplichtingen in de knel kwamen. Daarnaast meldden sommige mensen mentale vermoeidheid en concentratieproblemen.
Seksuele fantasieën lopen soms door alle vormen heen
De onderzoekers zagen nog een opvallend patroon. Seksuele of romantische fantasieën kwamen regelmatig voor binnen alle drie de categorieën.
De combinatie van privacy, maatwerk en onbeperkte mogelijkheden maakt AI voor sommige gebruikers een aantrekkelijke plek om dergelijke scenario’s te verkennen. Dat kan volgens de onderzoekers de betrokkenheid verder versterken.
Welke oplossingen helpen tegen afhankelijkheid van AI-chatbots?
De studie laat zien dat er geen universele oplossing bestaat. Wat werkt, hangt af van de reden waarom iemand zo vaak naar een chatbot grijpt.
Mensen die vooral vastzaten in fictieve verhalen, hadden baat bij creatieve alternatieven, zoals schrijven of tekenen. Voor gebruikers die emotionele steun zochten, bleek het opbouwen van sociale contacten in de echte wereld juist het meest effectief.
Een app verwijderen of puur vertrouwen op wilskracht werkte volgens veel gebruikers minder goed dan het vervangen van de behoefte die de chatbot vervulde.
Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:
- De Spaarrekening van Jemima (42): ‘We hebben 20K spaargeld, maar mijn man wil niks uitgeven’
- Wetenschappers zetten idee over veroudering op zijn kop: hersenen blijven ontwikkelen, tot wel 90 jaar oud
- Na een break-up kiezen weinig mensen deze aanpak, terwijl die het meeste rust lijkt te geven
- Gommers: ziekenhuizen laten vollopen was slechte keuze kabinet
- Caroline (34) kreeg Q-koorts en moest haar zwangerschap beëindigen: ‘Had de overheid niet kunnen waarschuwen?’
