Sportpsychologen onthullen lessen van topsporters die je leven direct veranderen

Een ‘topsportersmentaliteit’ is lang niet voor iedereen weggelegd, zou je denken. Maar volgens sportpsychologen Tim Koning en Bart Heuvingh is dat niet helemaal waar. Het gaat namelijk niet om een prestatie- of topsportmindset, maar veel meer over de essentie van de mens. En daarin kunnen we volgens de sportpsychologen een hoop van atleten leren. Want topsporters zijn net mensen.

Tim en Bart begeleiden menig topsporter. Bart veelal in de voetballerij bij voetbalclub AZ en Tim begeleidt atleten uit verschillende disciplines. „Je werkt met mensen die zoekende zijn in een wereld die veel van hen vraagt”, aldus Tim. „Het is bijzonder om met mensen te werken die zichzelf tegen het bewuste aan mentaal en fysiek willen pijnigen om het maximale uit zichzelf te halen.” Eerder sprak Metro ook met topsporter en sportdiëtist Marijn de Wit, die vertelde hoe je je sportprestaties met voeding kunt verbeteren.

In het kort

• Sportpsychologen Tim Koning en Bart Heuvingh benadrukken dat een ’topsportersmentaliteit’ toepasbaar is in het dagelijks leven.
• Hun boek Improve combineert wetenschap met persoonlijke verhalen van atleten, gericht op de mens achter prestaties.
• Ze pleiten voor een groeimindset die nieuwsgierigheid en liefde voor leren centraal stelt.
• De fixed mindset beperkt ontwikkeling door focus op aanleg; de groeimindset stimuleert leervermogen en reflectie.
• In onze prestatiemaatschappij ervaren mensen druk om te slagen, wat mentale uitdagingen vergroot, volgens Tim.
• Plezier zonder resultaat is essentieel om verbonden te blijven met processen en duurzaam succes te bereiken.

Bewijsdrang

Volgens Tim is er een verschil tussen teamsporters en individuele sporters. „Teamsporters kunnen zich verschuilen achter een coach, team of teamprestaties. Bij individuele sporten kom je daar niet onderuit. Zij moeten zichzelf in de spiegel kunnen aankijken. Individuele atleten zijn vaak verder in hun reflectief vermogen, maar hebben ook een strenge en kritische stem in zich. De focus ligt meer op wat niet goed gaat en ze ervaren een minder trots gevoel voor wat ze hebben bereikt en ontwikkeld. Het kan namelijk altijd beter.”

Hij vervolgt: „Bij teamsporters zie je ook dat thema’s als ‘wat is mijn plek?’, jezelf laten zien en communicatie een grote rol spelen. En dan heb je in beide gevallen nog het stukje wedstrijdspanning en zelfvertrouwen dat meespeelt. De gemeenschappelijke deler tussen al deze topsporters is toch wel dat ze een grote mate van bewijsdrang hebben. Dat kan lange tijd een helpende motivatie zijn, tot het punt dat het niet meer werkt of te veel kost.”

Sportpsychologen moedigen aan tot leren van atleten

De sportpsychologen schreven, ook los van elkaar, meerdere boeken. Hoewel de eerdere boeken meer theoretisch en feitelijk waren, bundelden ze in hun nieuwste boek Improve naast wetenschap ook persoonlijke verhalen van atleten zoals Tijjani Reijnders, Ranomi Kromowidjojo en Mark Tuitert. „Atleten weten als geen ander hoe het is om iedere dag te presteren en met sport bezig te zijn. In dit boek hebben we meer aandacht voor de mens achter die sportprestaties”, legt Bart uit.

Maar die mindset van Reijnders, Kromowidjojo of Tuitert kun je volgens de sportpsychologen in het ‘gewone leven’ ook toepassen. „Het gaat namelijk niet over een topsporters-mindset, maar de mindset van een mens”, vertelt Tim. „Een mindset waarmee je nieuwsgierig durft te blijven, met een open blik kijkt en liefde behoudt voor het leerproces.”

Maatschappij gericht op succes

„In onze westerse maatschappij is er veel gericht op snel succesvol zijn”, vertelt Tim verder. „We meten succes via status, geld, prijzen en behaalde doelen. Maar de essentie van de mens gaat veel meer over de nieuwsgierigheid en de liefde voor leren. Het is moeilijk om in een maatschappij die zo op succes gericht is, je eigen pad te volgen. Topsporters zijn daar ook een product van en weten als geen ander hoe dat voelt. Zij doen er pas toe als ze presteren. Daarom kun je van atleten zoveel leren.” 

Volgens hem ervaren we in deze westerse en kapitalistische maatschappij hier veel hinder van. „Daarom is het belangrijk om terug te keren naar de essentie: ‘Wat maakt mij mens en hoe kan ik mijn eigen pad volgen?’. Maar dat betekent wel dat je moet kunnen luisteren naar wat je wilt en voelt. Veel mensen zoeken afleiding voor het ongemak dat we bij die gevoelens kunnen ervaren en ik denk dat we daardoor veel aan het wegrennen zijn van onszelf. Van dit boek, en de atleten die aan het woord komen, kunnen we veel leren als mensen. Want atleten zijn net mensen.”

En anno 2026 is het volgens de sportpsychologen helemaal niet verkeerd om in deze prestatiemaatschappij wat meer stil te staan bij ons mentale welzijn. Tim: „Als nuance wil ik daarbij wel zeggen dat we het mentale welzijn meer zijn gaan meten, waardoor we de afgelopen jaren meer cijfers en dus meer prevalentie hebben. Maar je ziet in die cijfers ook dat meer jongeren en jongvolwassenen kampen met mentale uitdagingen. Dat komt ook door de context waar we ons nu in begeven en de continu druk om het goed te doen.” 

Growth en fixed mindset

Volgens de sportpsychologen is de zogenoemde groeimindset een belangrijk onderdeel uit hun boek. Eerder vertelde ook commando Dai Carter hierover tegen Metro. Bart licht toe wat die groeimindset precies inhoudt: „Professor Carol Dweck is eigenlijk de godmother van deze theorie. Zij deed namelijk veel onderzoek en kwam erachter dat er twee typen mindsets zijn: de growth mindset en de fixed mindset. Als je in de sportpsychologie talent bekijkt, dan stelt men dat talent een combinatie van nature (aangeboren) en nurture (aangeleerd) is. Bij een fixed mindset verschuil je je meer achter aanleg (nature). Bijvoorbeeld lange mensen die kiezen voor een sport als basketbal of volleybal. Maar daar horen ook vaker gedachten bij als: ‘Ik ben nu eenmaal zo’, ‘ik ben niet lenig’, ‘ik kan niet koken, dus daarom bestel ik altijd eten’. De fixed mindset is gefixeerd op aanleg en genen.”

„Maar daarmee belemmer je tegelijkertijd ook je eigen ontwikkeling”, vertelt Tim verder. „Ga je dan bijvoorbeeld wel een keer een maaltijd koken en smaakt het niet? Dan bevestig je hetgeen dat je jezelf al had verteld en dan ga je daarin dus niet iets veranderen. De fixed mindset laat je zwart-witdenken, oftewel: je kunt falen of slagen. Deze mensen vinden het lastig om in de grijstinten te bewegen en te ontdekken wat ze nog kunnen ontwikkelen.” 

Groeimindset focust op leerproces

Maar bij een growth mindset werkt dat dus anders. „Een bekende quote is: ‘Ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan’. Eigenlijk moet je daar nog het woordje ‘leren’ aan toevoegen. Dus: ‘Ik heb het nog nooit gedaan, dus ik denk dat ik het wel kan leren’. Daarmee stel je je nieuwsgierig en open op en ben je bereid om tijd en aandacht te besteden om ontwikkeling door te maken. Bij ieder individu is er natuurlijk een bepaald plafond, maar daar kom je vanzelf achter. De groeimindset is gericht op het leervermogen, terwijl de fixed mindset op aanleg focust.” 

Volgens Tim is onze succes- en prestatiemaatschappij heel erg vanuit de zwart-witgedachte ingericht. „Onze systemen zijn daarvan doordrenkt en dat zorgt ervoor dat mensen zich daarnaar gedragen en zich aan afmeten. Goed of fout, wel of niet, slagen of falen. Dat zorgt ervoor dat op de lange termijn de fixed mindset de overhand krijgt. Zo is er onderzoek gedaan bij kinderen en bleek dat zij in de eerste jaren nog heel nieuwsgierig waren en leerden door vallen en opstaan. Maar vanaf groep 3 of 4 neemt de groeimindset af en neemt de fixed mindset toe. Dan gingen kinderen zichzelf meer vergelijken met anderen, kwamen er verwachtingen, druk en prestaties. Daarmee duwt de maatschappij ons al van jongs af aan in die mindset.” 

Presteren onder druk

Als sporters iets moeten kunnen, is het wel presteren onder druk. En ja, ook daar kunnen wij iets van leren. Tim benadrukt dat er meerdere wegen naar Rome leiden. „De vraag is wat je verstaat onder presteren onder druk. Dat hangt bijvoorbeeld af van de verwachtingen die jij jezelf of een ander je oplegt. Moet jij bijvoorbeeld presenteren voor een groep collega’s? Dan kan iemand dat als weinig druk ervaren door vroegere ervaringen, complimenten of omdat iemand graag in de belangstelling staat. Dat terwijl een ander juist heel veel druk door zo’n presentatie kan ervaren.”

Hij vervolgt: „Er is niet één remedie en ik ga je zeker niet vertellen dat je met drie keer in- en uitademen de druk wegneemt. Nee, het is belangrijk om te begrijpen waarom jij in een bepaalde context druk ervaart. Dan heb je het wederom over de nieuwsgierigheid. Je moet durven uitzoomen, reflecteren en groeien op de lange termijn. Doorbreek je het onderliggende patroon niet, dan gaan een paar ademhalingsoefeningen je niet redden. Persoonlijke benadering en nieuwsgierigheid zijn de sleutel.”

Maar Tim kan wel iets concreets benoemen dat universeel is als het gaat om de omgang met druk: „If you can name it, you can tame it. Oftewel, als jij hardop kunt benoemen dat je gespannen bent en je daar erkenning aan geeft, dan is dat al de helft.”

Omgaan met tegenslag

Nog zo’n thema dat de sportpsychologen in hun boek aanhalen is de omgang met tegenslag. „Ook daarin is ieder mens natuurlijk verschillend”, stelt Bart. „Maar wederom speelt de fixed of growth mindset een rol. Zit je in het zwart/wit-denken, twijfel je veel en wordt dat bevestigd met een tegenslag? Dan gaat de tegenslag je definiëren als persoon en ja, dan wordt het ook lastiger om met de tegenslag om te gaan. Het bevestigt iets dat je eigenlijk al wist.”

Hij vervolgt: „Als het persoonlijk wordt, ga je je zelfs identificeren met de tegenslag en jezelf bijvoorbeeld zien als een mislukkeling. Terwijl je juist zou moeten zien dat je in een bepaalde context een fout hebt gemaakt. Als jij zelf de tegenslag wordt, zit je op het verkeerde spoor. Vanuit de groeimindset benader je een tegenslag als: ‘Ik kan me nog ontwikkelen in deze vaardigheid’. Tegenslag fungeert als brandhout om het de volgende keer beter te doen. Zonder daar gefixeerd of obsessief mee om te gaan.” 

Leven vanuit de groeimindset

Tim leest een WhatsApp-bericht voor van een atleet die hij begeleidt. Volgens hem definieert dat berichtje wat een groeimindset een atleet, oftewel een mens, kan brengen. „Hij schrijft: ‘Ik denk dat mijn belangrijkste leerproces van de afgelopen periode is dat ik me heb gerealiseerd dat het werk de beloning is. Op het veld staan, IS de beloning. Niet de aandacht of complimenten. De intentie om het proces aan te gaan met jezelf en je te verzoenen met een onbekende uitkomst, heeft er voor mij voor gezorgd dat ik op mezelf mag vertrouwen in dit proces en dat ik mag voelen dat alles dat ik doe de voldoening an sich is. Ik focus me nu meer op de liefde voor het spelletje vergroten’.”

Tim vertelt daarover: „Het gaat om plezier, vertrouwen en betere prestaties omdat je dichter bij jezelf blijft. En de ‘craving’ naar resultaat om gezien te worden of iemand te worden, verdwijnt naar de achtergrond. Dat is namelijk geen duurzaam proces en gaat je de das omdoen. Dat zie je ook in het werkende leven veel bij mensen die een burn-out krijgen. Uit onderzoek blijkt ook dat er een relatie is tussen een fixed mindset en burn-out.” 

Geen goed of fout

Stel, je wilt die groeimindset ontwikkelen, waar begin je dan? Volgens Tim begint het bij plezier. „Waar krijg jij plezier van? Plezier zonder resultaat. Plezier zorgt er namelijk voor dat je verbonden blijft met het proces. Anders wordt het proces een doel op zich en is het geen proces meer. Waar word jij warm van? Waar krijg jij energie van? Dat kun je gaan uitzoeken.”

Bart haakt in: „Daarna is het de vraag waarom je zo weinig tijd besteedt aan de dingen waar je plezier uithaalt. Dat is een eerste reflectiemoment. En als je hiermee aan de slag gaat, liggen er ook triggers op de loer. Dan is het de kunst om ook die te kunnen herkennen. Lukt dat? Dan is het een kwestie van gewoon doen. Gewoon doen, is namelijk de beloning. Dat klinkt simpel, maar zo eenvoudig is het niet altijd. Plezier, nieuwsgierigheid, reflectie naar jezelf en het loslaten van de uitkomst. Dat zijn belangrijke ingrediënten voor dit proces. En er is geen goed of fout.” 

Improve is vanaf juni verkrijgbaar bij boekenwinkels en webshops.

Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:

Reacties