Wie het financieel of maatschappelijk minder goed heeft, krijgt in Nederland gemiddeld een zwaardere straf voor vergelijkbare delicten. Dat blijkt uit twee nieuwe onderzoeken van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC).
Volgens de onderzoekers bevinden verdachten met een zwakkere sociaaleconomische status zich structureel in een minder gunstige positie binnen het strafrecht. Daarbij is gekeken naar factoren als opleidingsniveau, inkomen, arbeidsmarktstatus en woonsituatie.
Waarom krijgen sommige verdachten vaker een celstraf?
Uit de analyse blijkt dat verdachten met minder gunstige sociaaleconomische kenmerken gemiddeld vaker een gevangenisstraf opgelegd krijgen en ook langer vastzitten. Mensen met een sterkere sociaaleconomische positie krijgen daarentegen vaker een geldboete, die bovendien gemiddeld lager uitvalt.
Voor het onderzoek werden gegevens uit ruim 2,5 miljoen strafzaken onderzocht, waarbij bijna 1,2 miljoen verschillende verdachten betrokken waren.
De onderzoekers benadrukken dat deze verschillen niet automatisch betekenen dat sprake is van onwettige discriminatie. Het Nederlandse strafrecht biedt rechters en andere betrokkenen namelijk ruimte om rekening te houden met persoonlijke omstandigheden van een verdachte.
Zaken komen niet altijd bij de rechter terecht
Een belangrijke verklaring ligt volgens het WODC eerder in de strafrechtketen. Verdachten met gunstigere sociaaleconomische kenmerken zien hun zaak vaker buiten de rechtbank om afgedaan worden via het Openbaar Ministerie. Daardoor verschijnen zij minder vaak voor de rechter.
Dat verschil heeft gevolgen. Alleen een rechter kan immers een gevangenisstraf opleggen. Bovendien zijn rechtszaken openbaar, waardoor opgelegde straffen zichtbaarder worden.
Hoe beïnvloeden werk en toekomstperspectief de straf?
Naast de cijfermatige analyse voerde het WODC gesprekken met professionals uit en rond de strafrechtketen. Daaruit blijkt dat factoren als toekomstperspectief en kansen op resocialisatie een rol spelen bij beslissingen over straffen.
Zo zien beslissers vaker ruimte voor een alternatieve of lichtere straf wanneer iemand een baan heeft of andere omstandigheden heeft die wijzen op een grotere kans op een succesvolle terugkeer in de samenleving.
Ook de manier waarop een verdachte zich tijdens het proces opstelt, blijkt van invloed. Mensen die communicatief vaardig zijn en de weg binnen instanties beter kennen, maken volgens het onderzoek vaker een gunstige indruk. Wanneer zulke factoren structureel meewegen, kunnen zij leiden tot minder positieve uitkomsten voor mensen met een zwakkere sociaaleconomische positie.
Sociaaleconomische positie weegt zwaarder dan migratieachtergrond
Opvallend is dat sociaaleconomische kenmerken volgens het WODC meer invloed lijken te hebben op de uiteindelijke strafrechtelijke uitkomsten dan een migratieachtergrond.
De onderzoekers spreken daarom van een optelsom van factoren die kan leiden tot aanzienlijke verschillen in strafhoogte tussen groepen verdachten.
10 aanbevelingen: zo wil het WODC verschillen verkleinen
Het WODC pleit voor verdere discussie over de manier waarop het strafrecht omgaat met persoonlijke omstandigheden in een samenleving waarin sociaaleconomische verschillen groot zijn.
In de rapporten worden tien aanbevelingen gedaan om ongewenste vormen van selectiviteit tegen te gaan. Daarbij gaat het onder meer om trainingen voor professionals, kritisch kijken naar risicomodellen die toekomstig crimineel gedrag voorspellen, meer aandacht voor anonieme of blindere zaakbehandeling en strengere eisen aan de onderbouwing van strafbesluiten.
De onderzoekers stellen dat niet alleen de juridische vraag centraal zou moeten staan of verschillen zijn toegestaan, maar ook of de uitkomsten door samenleving en strafrechtspraktijk als rechtvaardig worden gezien.
Dit zijn de best gelezen artikelen van dit moment:
- Binnenkijken bij Montana Meiland: haar huis van 789.000 euro heeft een opvallende verrassing in de garage
- Mira (1) kan door zeldzame jeukziekte TSW nauwelijks kind zijn: haar ouders hopen op redding op Bali
- Gerard Joling is geen fan van Femke Halsema: ‘Met uitgestreken gezicht leuk doen met Amalia’
- De Spaarrekening van Jemima (42): ‘We hebben 20K spaargeld, maar mijn man wil niks uitgeven’
- WOZ-waarde schiet opnieuw omhoog: dit is de gemiddelde woning in Nederland nu waard
